محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
58
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
به گل شبت وتخمش ريزه وخوشبو در دويم گرم وخشك وتند وجالى ومفتح ومحلل رياح ومغص ومدر بول ومسقط مشيمه وكرم شكم ومستعمل برگ وتخم وعصارهء أو جهة كرده ومثانه وسپرز نافع خصوصا با ماء العسل وضماد أو با شراب ونمك جهة خنازير وحمول أو جهة اخراج كرم امعأ مفيد ومصدع ومغشى ومصلحش عناب وشير تازه وقدر شربتش تا يك مثقال واز تخمش نيم مثقال وبدلش كندر است بولا مونيون بيونانى قسمي از مخلصه است وگياه أو ما بين درخت وحشيش وشاخ أو باريك وبسيار شبعه وبرگش از برگ سداب اندك بزرگتر وبر أطراف شاخهاى أو چيزى مستدير وكوچك ودرآن تخم سياه وبيخش شبيه بدرونج وسفيد ودراز وباصلابه وتلخ ومنبت أو زمينهاى درشت وكوهسار ومستعمل پيج اوست ودر آخر دويم گرم وخشك ولطيف ومجفف وجهة درد ورك وقرحهء امعأ وبا سركه جهة صلابت سپرز وباشراب جهة گزيدن هوام وبا آب جهة عسر البول وعرق النساء وبا شير تازه جهة تفتيت حصاة نافع وسه قيراط أو را چون ناشتا بنوشند هرگز أو را عقرب نگزد مگر آنكه عقربيرا بكشد پس ثانيا تناولنمايد وتعليق أو مانع گزيدن عقرب ومضع أو جهة درد دندان بارد نافع وضماد أو برانثيان محلل رياح آن وقدر شربتش تا يك مثقال ومضر معده ومصلحش عناب وبدلش پاد زهر است بورق به فارسي بوره نامند وآن نمكيست كه از أحجار شوره ناك متولد مىشود واقسام مىباشد سرخ آن را نطرون وسفيد سبك پرسور اخرا ارمنى وبسيار سبك شبيه بكف مايل به بنفشى وصلب را افريقى وزبدى وسفيد سنگين را بورق الصناعة نامند ومعمول ازر گرانست وبا غير أو را بورق الخبازين وسفيد رقيق كف مانند غير صلب را رومى گويند ومصنوع أو يكى از درخت غربست كه طبخ آن را غليظ كرده قرص ميسازند وأين بسيار خفيف وسفيد مايل بسياهى وغير مالحست ومستمى بيورق الغرب ويكى از زجاج وقلعى است كه بالسوية سائيده باشند با آب قلعى تسقيه مىكند وبعد از تنقيه در آب مذكور مىجوشانند تا بحد احتراق رسد واين بارزانت است وتنكار أزين قسم به عمل مىآيد وبهترين اقسام وارمنى است وتندترين همه زندى در سيم گرم وخشك ومحلل وجالى وجاذب خون بظاهر جلد وآشاميدن ارمنى أو قاطع أخلاط غليظه ومسكن مغص ورافع قولنج ومهيج باه حتى طلاى أو ومقاوم سموم وبا هموزن أو زيرهء كرمانى وماء العسل با طبيخ زوفاء وأمثال آن جهة تحليل رياح وبا آب جهة رفع ستم فطروز را ريح وبا بنج انجدان جهة رفع سميت خون گرم گاو وتحليل خون منجمد در معده وبا بنفشه وصمغ عربى مسهل بلغم غليظ وكشندهء كرم شكم وبا آب وروغن زيتون جهة قولنج يا بس وضمادش جهة ازاله جرب وحكه وأوساخ بدن وبرص نيكوئى رنگ رخسار وبا روغنهاى گرم جهة رفع لرز وقشعريرة وبتهاى بلغمى وسوداى وبا پيه خوك وخرجهة گزيدن سك ديوانه وبا پيه أردك جهة گشودن دمل وبا انجير وسرگين گاو جهة استسقا وبا روغن بابونه جهة ادرار فرمودن عرق وضماد أو با روغان برناف وشكم ونشستن نزديك آتش جهة كشته شدن كرم معده واخراج أو نافع وطلاى أو بر ذكر وعانه باعث نعوظ وبا عسل نيز همين اثر دارد وبا ادويهء مناسبه جهة فالج والتواى عصب وقطور أو با شراب وآب جهة مسهد گوش ودر آن ورطوبت وروى وطنين وبا سركه جهة پاك كردن چرك گوش واكتحال أو با عسل جهة بياض وتقويه باصره وغرغرهء أو با سركه جهة اخراج لو ئيكه در حلق مانده وشستن سر با آب أو جهة خزاز وبا روغن بنفشه جهة گرم گوش وفرزجهء أو جهة رطوبة رحم واحتباس حيض نافع ومفسد معده ومحرك قى ومصحلش مصطكى وصمغ عربى وقدر شربتش از يك درهم تا دو درهم واز قسم سرخ أو نيمدرهم تا يك درهم وبدلش يكوزن ونيم أو نمكست ومداومت استعمال بوره وموجب سياهى لون وپاشيدن آبن بر موى باعث وقة أو وجهة داء الثعلب وداء الحية نافع دانستهاند وأهل صناعت را اعتقاد آنستكه چون آن را با بياض بيص سرشته در كوزهء سفال بسوزانند وتا نه مرتبه تكرار عمل نموده پس با حنظل تقطير كنند از آب مقطر حل جميتع أجساد وتنقيهء أو ساخ والحاق وضيع بشريف مىآيد ومجرب شمردهاند بول الإبل قرصى است كه از صن الوبر وبول شتر ترتيب ميدهند واز يمن ومكة خيزد جهة الصاق جراحات وخبيثه حيوانات نافع وبغايت گرم وخشك ودر امراض بارده بغايت مؤثر است بول از جميع حيوانات گرم وخشك وجاليست وتفاوت بحسب امزجه مختلفه است وبو انسان اعدل از ساير وبعد از آن بول شتر وگاو است وچون هر بوليرا بجوشانند تا غليظ شود ومنعقد كرد وجهة قروح خبيثه ونواصيرو اند مال وبتخفيف بيعدليست وبول انسان جهة قروح عميقه ورطبه وساعيه وحكه وجرب وچرك وخزاز وسعفه وآبله ومنع زيادتى خبيثه وبثور پر آب كه در سر بهم مىرسد وبا بورهء سرخ جهة گزيدن سگ ديوانه كه موضع لذع را بشويند وداء الثعلب وبرص وحقشر جلد وآشاميدن أو جهة رفع فساد هوا وگزيدن جانوران وسموم مأكوله نافع ومداومت أو هر صباح بقدر وكف جهة رفع سپرز بيعديل وشستن مقعد با بول گرم جهة ورم آن وذر مرض آتشك شستن موى با أو مانع ريختن وتساقط اوست وحقنهء أو جهة مغص وحمول ثقل بول با روغن حناجقه درد رحم وقطور أو جهة گرم گوشت خصوصا كه در پوست أنار گرم كرده باشند وبا روغنهاى گرم چكانيده واكتحال أو جهة غرب ورمد وظلمت باصره ومطبوخ أو در ظرف مس با عسل جهة قلع بياض كه از قرحهء بهم رسيده باشند وضماد خاكستر رز كه بول خمير شده جهة قطع نزف الدم أعضاء مفيد وآشاميدن بول طفل تا بالغ جهة عسر النفس انتصابى وطلاى كف أو جهة ثاليل مؤثر است وبول كاو مادة بغايت جالى وجهة قروح أطفال ونواصير واز گاو نر جهة درد معدهء بارده وبواسيرى وبا مرصاف